Nawracające zapalenie zatok to stan, w którym epizody ostrego zapalenia zatok przynosowych występują kilka razy w roku, z okresami całkowitego ustąpienia objawów między nawrotami. Choroba wiąże się z przewlekłym stanem zapalnym błony śluzowej i zaburzeniem drożności ujść zatok. Właściwe rozpoznanie przyczyn jest kluczowe dla skutecznego leczenia.
- Najczęstszą przyczyną są infekcje wirusowe i bakteryjne współistniejące z niedrożnością nosa
- Czynniki anatomiczne, takie jak skrzywiona przegroda nosa czy polipy nosa, sprzyjają nawrotom
- Diagnostyka obejmuje badanie endoskopowe nosa oraz tomografię komputerową zatok
- Leczenie łączy farmakoterapię, irygację zatok i w wybranych przypadkach leczenie operacyjne
Zobacz też: Kaszel nocny – przyczyny, objawy i skuteczne sposoby łagodzenia
Czym jest nawracające zapalenie zatok i jak odróżnić je od postaci przewlekłej?
Nawracające zapalenie zatok oznacza występowanie co najmniej czterech epizodów ostrego zapalenia zatok w ciągu roku, z pełnym ustąpieniem objawów między zachorowaniami.
W odróżnieniu od postaci przewlekłej, w której objawy utrzymują się nieprzerwanie przez ponad 12 tygodni, tutaj dochodzi do powtarzających się ostrych stanów zapalnych. Mechanizm choroby obejmuje obrzęk śluzówki, blokadę ujść zatok oraz zaburzenie drenażu wydzieliny, co sprzyja namnażaniu drobnoustrojów.
Typowe objawy to niedrożność nosa, gęsta wydzielina, ból twarzy nasilający się przy pochylaniu oraz utrata węchu. Często współwystępuje kaszel nocny spowodowany spływaniem wydzieliny po tylnej ścianie gardła.
Jakie infekcje i czynniki anatomiczne sprzyjają nawrotom?
Najczęściej bezpośrednią przyczyną zaostrzeń są infekcje wirusowe, które prowadzą do wtórnych infekcji bakteryjnych.
Rzadziej podłożem są infekcje grzybicze, szczególnie u osób z osłabieniem odporności lub chorobami ogólnoustrojowymi. Antybiotykoterapia jest wskazana wyłącznie w przypadkach potwierdzonego bakteryjnego charakteru zakażenia, zgodnie z wytycznymi towarzystw naukowych.
Do czynników zwiększających ryzyko nawrotów należą:
- Skrzywiona przegroda nosa utrudniająca wentylację zatok
- Przerost małżowin nosowych powodujący przewlekłą niedrożność
- Polipy nosa związane z utrzymującym się stanem zapalnym
- Alergiczny nieżyt nosa prowadzący do obrzęku śluzówki
- Palenie tytoniu i suche powietrze podrażniające błonę śluzową
- Problemy stomatologiczne, zwłaszcza dotyczące zębów górnych
Zależności te potwierdzają badania wskazujące na istotną rolę zaburzeń anatomicznych i środowiskowych w patogenezie choroby.
Jak wygląda diagnostyka u laryngologa?
Rozpoznanie nawracających epizodów wymaga dokładnego wywiadu oraz badania przedmiotowego przeprowadzonego przez laryngologa.
Podstawowym narzędziem jest badanie endoskopowe nosa, które umożliwia ocenę drożności przewodów nosowych, obecności polipów oraz charakteru wydzieliny. W przypadku wątpliwości diagnostycznych lub planowania leczenia operacyjnego wykonuje się tomografię komputerową zatok, pozwalającą ocenić zakres zmian zapalnych i budowę anatomiczną.
Badania obrazowe nie są rutynowo zalecane przy każdym ostrym epizodzie, lecz mają kluczowe znaczenie w przypadku częstych nawrotów lub podejrzenia powikłań.
Jak skutecznie leczyć i zapobiegać kolejnym epizodom?
Leczenie nawracających zapaleń zatok obejmuje terapię przyczynową oraz działania zmniejszające przewlekły stan zapalny.
W farmakoterapii stosuje się sterydy donosowe w celu redukcji obrzęku śluzówki oraz leki przeciwhistaminowe u pacjentów z komponentą alergiczną. W wybranych przypadkach bakteryjnych wdraża się antybiotykoterapię zgodnie z aktualnymi rekomendacjami.
Istotne znaczenie mają metody wspomagające:
- Irygacja zatok z użyciem soli fizjologicznej poprawiająca oczyszczanie jam nosa
- Inhalacje, w tym z dodatkiem olejków eterycznych o działaniu sekretolitycznym
- Dbanie o odpowiednią wilgotność powietrza
W przypadkach opornych na leczenie zachowawcze rozważa się FESS, czyli endoskopową operację zatok. Operacja zatok ma na celu przywrócenie drożności ujść i poprawę wentylacji, co zmniejsza częstość nawrotów.
Q&A – najczęstsze pytania pacjentów
Ile razy w roku musi wystąpić zapalenie, aby uznać je za nawracające?
Co najmniej cztery epizody ostrego zapalenia zatok w ciągu roku z pełnym ustąpieniem objawów między nimi.
Czy każdy nawrót wymaga antybiotyku?
Nie, większość przypadków ma podłoże wirusowe i nie wymaga antybiotykoterapii.
Czy irygacja zatok jest bezpieczna?
Tak, regularne płukanie roztworem soli fizjologicznej jest uznawane za bezpieczną i skuteczną metodę wspomagającą leczenie.
Kiedy rozważa się operację zatok?
Gdy leczenie zachowawcze nie przynosi efektu, a badania obrazowe potwierdzają utrzymującą się niedrożność.
Źródła:
- Fokkens W.J. et al., EPOS 2020: European Position Paper on Rhinosinusitis and Nasal Polyps.
- Rosenfeld R.M. et al., Clinical Practice Guideline: Adult Sinusitis, Otolaryngology–Head and Neck Surgery.
- Orlandi R.R. et al., International Consensus Statement on Allergy and Rhinology: Rhinosinusitis.
- Brook I., Microbiology and management of recurrent acute rhinosinusitis, Journal of Clinical Microbiology.